Mukarnas islam mimarisinde uygulanan bir geçiş unsurudur.
Redhause’ta halk arasında kullanılmayan ilmi bir tabir olduğu belirtilen kelimenin Grekçe korônis (korniş) kelimesinden Arapçalaştırılarak türetilmiş olduğu kabul edilmektedir.
Ancak The Encyclopaedia ot Islam’da ileri sürülen, kelimenin bir halk tabiri olabileceği görüşü Batı dillerinden türetildiği kabulü ile çelişir ve esasen kelime halk arasında kullanılmamaktadır. Bu durumda mukarnasın, Batılılaşma hareketinin başlarında Batı dillerine ait ilmi terimlerin İslami terminolojiye çevrilmesi çalışmaları sırasında ve özellikle mimarinin “Jugendstil/ art nouveau” tarzının etkisinde kaldığı dönemde Almanca karniesten türetilmiş olduğu düşünülebilir.
Süleymaniye camii taç kapı-Yunus Akalın
Petekler dizisi ya da hücreler halinde istiflenmiş görüntü veren mukarnas, bulunduğu yerde hem taşıyıcı hem süsleyici iş lev gördüğünden statik ve plastik görevleri birlikte üstlenerek diğer fonnlara gö- re çok farklı bir özellik taşır. Düz yü- zeylerde olduğu kadar taçkapı ve mihrap kavsaralarında sıkça karşılaşılan bu unsur, mimari bünyeye bağlı biçimde yapım sırasındaki teknolojik süreçten doğduğu gibi ahşap ya da alçı malzemenin oyularak şekillendirilmesiyle de bütün içinden ortaya çıkabilir.Mukarnasın boyut değiştirme imkanları çok yönlü olduğundan yalın diziler halinde ilerleyen üçgen ya da prizmatik formlardan teşekkül ettiği gibi içi motif dolgulu hücreler halinde farklı doğrultularda yayılan. hatta bazı türlerinde damla şeklinde sarkıtlar yaparak plastik etkisi arttırılmış örnekleri de vardır.
Mimaride konsol ya da kemer gibi unsurlara göre taşıyıcı ve görsel işlevleri üstlenmekle birlikte yatay ve düşey doğrultuda zengin imkanlarla üretilebilen, özellikle içbükey dönüşlerde, kubbelerin iç yüzeylerinde, sütun başlıklarını kavrayan konumlarda kolayca uygulanabilmesi, kısacası bir yüzeyden ötekine geçerken sağladığı akışkan doku üstünlüğü mukarnasa bir kullanım rahatlığı getirmiş. geçiş ve dönüş işlevlerini rahatça sağlaması yanında ahşap, tuğla, taş. çini gibi çeşitli malzemeyle üretilebildiği için Orta Asya’dan Endülüs’e kadar genişleyen bir kültür coğrafyasında uzun süre müslüman mimarlara teknolojik bir üstünlük sağlamıştır.
Mukarnasın V. (XI.) yüzyılda Mısır’da ortaya çıktığı, bilinen ilk örneğin Kahire’de 478 (1085) tarihli Cüyüşi Camii’ndeki (Bedr el-Cemall Meşhedi) minarede görüldüğü ileri sürülür. Buna göre kırk yıl sonra aynı şehirdeki Akıner Camii’nin cephesinde, niş dolgularında ve köşe elemanlarında tekrarlanmaktadır.Ayrıca Kahire ve Asvan’daki bazı türbelerin pandantif kesiminde tekrarlanan bu unsur. Keppel A. Cameron ereswell tarafından “stalaktit pandantif” olarak tanımlanır. Stalaktit sarkıtlı ya da damlalı bir oluşumdur. Mukarnası üçüncü boyuta taşıyan bu oluşum daha ileri bir aşamayı temsil eder, bu sebeple de daha geç tarihinin ürünü olmalıdır.
Mukarnasın dış mimarideki ilk kullanımı için Mazenderan’daki 413 (1 022) tarihli Laçin Türbesi gösterilirken Samerra’nın kuzeyinde İmam Dur Türbesi’ndeki mukarnaslı kubbenin en eski örnek olabileceği de ileri sürülür. Kısacası mukarnasın Xl. yüzyılda Mısır da doğup Orta Asya’ya doğru yayıldığını kabul edenler olduğu gibi İslam dünyasındaki merkezi konumundan dolayı Bağdat ve çevresini kaynak olarak kabul edenler de vardır.
Selçuk Mülayim-Diyanet İslam Ansiklopedisi
