Arkeolog Hilal Erden Sanatın Yolculuğu için ”Anadolu Antik Tiyatroları” yazısını yazdı.Kendisine teşekkür eder, yazısını okumanızı tavsiye ederiz.
ASSOS TİYATROSU
Edremit Körfezi’nin Midilli Adası’na bakan sahilindeki Assos (Behram Kale Köyü),bağlı olduğu Ayvacık kasabasından 17 km uzaklıktadır.Kentin adının yerli halk Luvi-Plasgos dilinde Assa(yerleşim,köy,kasaba)olduğunu,Hitit dilindeki yerleştirme anlamındaki Asas fiiliyle ilgili olabileceğini dil çözücüler belirtmektedir.Kimine göre Leleglerin soyundan,kimine göre de Midilli(Lesbos) Adası’nın kuzeybatısında kurulu Methymnalılar tarafından kurulmuştur.
Strabon burayı uzun uzun anlatır:”Assos,doğal ve yapay olarak iyi tahkim edilmiştir.Ona deniz tarafından,limandan çok dik ve uzun bir yolla ulaşılır.Bu durumda kitaracı Stratonikos’un sözleri yerinde görülebilir:’Ölüm hükmünü daha çabuk vermek istiyorsan Assos’a git.’Liman büyük bir mendirekle kurulmuştur. Stoik filozof Kleanthes Assoslu olup,Kitionlu Zenon’un yerine ekolün başına geçmiş,sonra da yerini Solili Khrysippos’a bırakmıştır. Aristoteles de evliliğinden ötürü,Tiran Hermeias’la meydana gelen akrabalığı nedeniyle burada kalmıştır. Hermeias bir hadımdı ve bir sarrafın kölesiydi. Atina’ya geldiğinde hem Aristoteles’in hem de Platon’un öğrencisi oldu.Fransız hükümetinin desteği ile Anadolu’daki antik kentleri soyup yağmalamak için İngilizlerle yarış içinde olan Texier,Assos’a geldiğinde kenti yüzlerce yıl önce terk edildiğinden beri yağmalanmamış,tertemiz bulur.Burası için,”Şehrin uzun ve güzel surları,artık gözlerimize açılır.Çizgilerin niteliği ve düzeniyle,bir harabeden çok yeni başlamış bir esere benzer”der.Osmanlı memurlarından ”bilimsel araştırma”adına aldığı basit izni kötüye kullanan Texier,Anadolu’daki en güzel tapınaklardan birinin taşınmasını şöyle anlatır:”Bu tapınağı ilk durumuna ve şekline getirmek için,hiçbir eksiği yoktur.Çünkü enkaz içinde,hala birçok sağlam parçalar bulunmaktadır.”Ayrıca Assos tapınağının alınlığında boydan boya girişen boğa kabartmaları,Mısır’dan esinlenmiş sfenks kabartmaları bulunan bazı bezemeler yanında daha pek çok eseri yağmalar,”Bunların büyük bir kısmı,Paris’in Louvre Müzesi’ne götürülmüştür”diye de yazar.
Sonraki yıllarda,1881-1883 arasında Amerikan Arkeoloji Enstitüsü burada iki yıl kazı yapmıştır.Bunlardan tam yüz yıl sonra 1981’de bir arkeoloğumuz yağmadan arta kalanlarla yetinip kazıya devam etmiştir. Assos Tiyatrosu,kentin güneyindeki yamaçta,pazaryeri ile kent meclisinin,okulun bulunduğu terasın altında ,kentin sosyal hayatının odağındadır.Güneye bakan üç kademeli yapının günümüze ulaşan kısmı büyük olasılıkla erken dönem tiyatronun büyütülmüş halidir.Toplam 36 sarayı bulan ,iki ortayollu tiyatronun birinci kademesinde 14 oturma sırası,7 ışınsal merdivenli yolu vardır.İkinci kademede 15 oturma sırası ,13 ışınsal yol,üçüncü kademede 7 sıra yer alır.Orkestra çapı 32 ayaktır.Sahne binasının yüksekliği yaklaşık 43 ayak olmalıdır.Dairesel ortayolun genişliği 4 ayak 5 parmaktır.Bu tiyatronun sığarı,yerinde yapılan ölçüme göre yaklaşık 5,000 kişiliktir.
EPHESOS (EFES) TİYATROSU
İlkçağın dünya başkenti Efes,define küplerinin sokaklarda durduğu hayal ülkesi gibi zengin bir liman kentiydi;limanını toprakla dolduran ırmağa yenilip günümüzdeki ölü kente dönüştü.Büyük Menderes,İonia’nın kültür başkenti Miletos’u nasıl denizden karaya attıysa,Küçük Menderes Nehri de limanını doldurduğu Efes’i karanın içine alarak onu usul usul tarihe gömdü.Hititler döneminde Apassa adını almış bu zengin ticaret kentinin İyonlardan önceki geçmişi çok eskilere dayanır.Etraftaki höyük kazıları kentin tarihini MÖ 6.000’e götürür.Bugün ören yerinde gördüğümüz eserler,MÖ 3. yüzyıldan başlayan çoktanrılı dönemle tek tanrılı Doğu Roma dönemine ait kalıntıları içerir.
On iki İyon kentinden biri olan Efes’le ilgili kuşkusuz çok şey anlatılabilir.Pek çok ünlü kişinin yaşadığı Efes’in sıradışı kişiliklerinden biri,diyalektik felsefeyi anlaşılır kılan felsefeci Herakleitos’tur. Düşünür ,Doğa Üzerine adlı yapıtında diyalektiğin bir çok yönünü açıklar. MÖ 575-535’te Efes’te yaşamış olan felsefeci,politik nedenle buradaki ünlü Artemis Tapınağı’na sığınmak zorunda kalmıştı.Güvenliği için oradan dışarıya çıkamayan Herakleitos,kendisinden öncekilerin düşünceleri ışığında felsefeyi kuramsallaştırıp yazdı,düşünceleriyle insanlığın yolunu aydınlattı.Günümüze kadar sürüp gelen,ileride sürüp gidecek olan düşüncenin ilk belirgin hali Herakleitos’a aittir.Onunla kısa bir söyleşi yapmamız,tezlerini yalınlaştırarak anlamamıza yardımcı olacaktır:
– Zaman nedir?
– Zaman maddenin eskime sürecidir.Örneğin yirmi beş yaşında isen yirmi beş yıl değişip eskimişsin.Zaman içinde her şey değişir.Ne krallıklar ne imparatorluklar kalır değişmeyen.Yerine yenileri kurulur.Geçmişteki krallıklardan,imparatorluklardan değişmeyen kaldı mı?Şimdiki egemenler de değişecek.Değişimle ilgili söyleyeceklerim bunlardır.
Efes’in koca karnını gökyüzüne açmış tiyatrosu Anadolu’nun en büyük tiyatrosudur.Toplam 65 sırayı bulan tiyatro,iki ortayollu,üç kademelidir.Sağdan orkestra kenarından eğimli yolla birinci kademeye ulaşılırken,hem sağdan hem de soldaki destek duvarının içinden yükselen merdivenli tonozlu geçitler iki ortayola başlarda açılmaktadır.Bu tiyatronun izleyici koyağı tepeye yaslandığı için;tonozlu geçitler,Miletos Tityatrosu’ndan farklı olarak izleyici sıralarının altında devam etmeden hemen ortayolların başlarında çıkışlarla sonlanır.Erken dönemde tasarlanıp yapılmış bu tiyatro,Roma döneminde onarılıp büyütülse de izleyici koyağının yarıçapı 180 dereceden biraz büyük olarak kalmıştır.Daha önce de anlatıldığı üzere,sahne binası izleyici bölümünden ayrı,kopuk yapıldığı için,izleyici koyağı 180 derecede kalsaydı ses izleyicilere ulaşmaz,aradaki yolun yarattığı boşluktan dolayı sağır bir tiyatro olurdu.İzleyici koyağının 180 dereceden biraz büyüyerek yanlarda,iki yandan yelpaze kanadı gibi sahne binasını kucaklamasıyla,sahne kaynaklı sesin dağılmadan izleyici koyağına ulaşmasının kolaylaşacağı düşünülmüştü.Bu nedenle oturma sıralarının yarıçapı hep 180 dereceden büyüktür.Orta yolun genişliği yedi ayaktır.Bu açıklıktaki genişlik,ortayolun önüne sırtlıklı koltukların konulmasını zorunlu kılar.
Yerindeki izlerden anlaşıldığına göre ortayolların kenarına sırtlıklı koltuklar konulmuştu.Ancak görünürde örnek sıra parçası koltuklar yoktur.Bu sırtlıklı sıralar yerine konulursa,tiyatronun ses yankısı daha da güçlenecektir.Bu tiyatronun orkestra yarıçapı 56 ayak 13 parmaktır.Bu boyut onu ülkemizin en büyük tiyatrosu yapmasının yanında en büyük orkestra yarıçaplı tiyatro da yapar.Sahne binasının yüksekliğinin sağlamken yaklaşık 74 ayak olabileceğini hesaplayabiliyoruz.Güneybatıya bakan tiyatronun izleyici koyağı eğimi 30 derecedir.Yerinde yapılan değerlendirmeye göre bu tiyatronun sığarı yaklaşık 19,000 kişiliktir.
KAYNAKÇA:ANADOLU ANTİK TİYATROLARI (YAŞAR YILMAZ)
Arkeolog
Hilal Erden
