İSFAHAN MESCİDİ CUMASI
İran’da İsfahan da yer almaktadır. Hicri 2. Yy (722-822) Arap Tayran ( tirun) kabilesi tarafından yaptırılan bir cami bulunmaktaydı. 840 da Abbasi Halifesi Mutasım döneminde yeniden inşa edilmiştir. Halife Muktedir döneminde ise cami genişletilmiş, daha sonra Büveynililer döneminde de de yenilenmiştir. İsfahan a hakim olan bütün yönetimler İsfahan Mescidi Cumasını ya ilaveler yapmış ya da onarımlar gerçekleştirmiştir.
Selçuklu döneminde 4 eyvanlı ve mihrap önü kubbeli plan şemasına göre şekillenen yapı, bugünkü halini çeşitli dönemlerde yapılan ilaveler ile almıştır. Güneyinde Melikşah kubbesi kuzeyinde Terken Hatun kubbesi, kuzey doğusunda bulunan 1121-22 tarihli bir kapı Selçuklu dönemi eseridir. Ayrıca güney eyvanının doğu ve batısındaki revaklı taşıcılarda 1121 yangınından sonra önceki kalıntılar üzerine inşa edilmiştir. Fakat sonraki dönemlerde Safavi dönemlerinde bir takım onarım ve süslemeler yapılmış, bu onarım ve süslemeler kitabeler ile sabittir.
İlhanlı döneminde hükümdar Olcayto döneminde bir mescit eklenmiştir.
İnşa kitabesinde tarih bulunmayan melikşah kubbesinin eteğindeki yazı kuşağında verilen bilgilerden hareketle tarihlendirilir. Bu kitabede Melikşah ve Vezir Nizamülmülk’ün adı geçmektedir. Vezirin görev yılları göz önüne alındığında 1072-92 yılları arasına verilmektedir.
Terken hatun kubbesinin eteğinde ise Araf suresinin 54. Ayetinden sonra yaptıranın adı olarak Tacül-Mülk ismi ve 1088 tarihi yer almaktadır.
Kuzey doğu kapıda yer alan kitabe ise 1121 de İsmailliler döneminde caminin yakıldığını belirtir. Bu yangında g-y kubbe hariç bütün yapı yanmıştır.
KİTABELER
Caminin Selçuklu ve ilhanlı dönemine ait 4 kitabesi yer almaktadır.
- Melikşah kubbesi eteğinde : kufi karekterli Arapçadır. Melikşah döneminde yapıldığının banisinin hasan bin ali ishak, ustasının ebul feth Ahmet bin Muhammet el hazin olduğu bilgisi vardır.
- Terken hatun kubbesi eteğinde : kufi karekterli Arapçadır. Araf süresinin 54. Ayetinden sonra vezir tacil mülk ve 1088 tarihi geçer.
- Yapının en eski kapısı olan kuzeydoğu kapıda yer almakta olup 1121-22 yangınını belirtir.
- İlhanlı döneminde hükümndar olcaytonun yaptırğığ mescitin mihrabının üzerinde yer alır. Olcaytonun ismi Muhammed olarak geçmekte olup 1310 tarihi ve adud bin ali el masterin görevlendirildiği belirtilir.
PLAN VE MİMARİ
Kuzey güney doğrutulta dikdörtgen bir şemada 22 bin m2’lik bir alana oturur. 4 eyvanlı miharap önü kubbeli düzenlemeden gelişen farklı döneme ait mekanlardan oluşur. Yapılar topluluğunda cami medrese mescit türbe ve abdest alma mekanlar yer almakta olup avlunun güneyinde belirleyici unsur Melikşah kubbesidir. Bu yapının iki yanında payeli birimler batısında ise safavi dönemin de şah I Abbas’ın mekanı bulunur.
Avlunun doğusunda 1 medrese ile muzafferi dönemine ait bir kapı ve 1803 tarihli revaklı kısım yer alır.
Avlunun kuzeyinde ki yapı ise Terken Hatun Kubbesi ve 1121-1366 tarihli kapılar türbe bulunmaktadır.
Avlunun batısındaki 1892 tarihli kapı 1310 tarihli Olcayto mesciti ve kışlık camiye yer verilmiştir.
Yapının toplamında 8 giriş yer alır en eskisi kuzeydoğuda yer alan kapıdır. Avlu 60×70 m ölçülerinde dikdörtgen bir forum sergiler tam ortasında havuz bulunmaktadır.
MELİKŞAH KUBBESİ
Avlunun güneyinde eyvanın hemen arkasında 20×20 m ölçülerinde kare planlı kubbeli bir yapıdır.
İsfahan mescidi cumasının en eski birimidir. Melikşah adına nizamülmülk tarafndan yaptırılmıştır.güney eyvanın da sivri kemerli açıklıklarla geçilir. Melikşahın kubbesinin yerinde daha öncedende bir kubbe varlığından ve önünde de bir eyvandan bahsedilir bu bilgilere dayanarak eski biçime uyulduğu gösterilir.
Melikşah kubbesi kasnak ve kubbesi dışa yansıtılmış olup cepheler ait kısımlar diğer birimlerle birleştiği için dıştan belli değildir. Melikşah kubbesinin belli olduğu tek bölüm kuzeydeki çifte minareli uzun tonozlu eyvandır.
Kasnak altta kare ile başlayıp 16 gene dönüşür. Kasnakta kuzey hariç diğer cephelerde kare bir pencere açılmıştır.
İç mekan 15×15 m ölç karedir. Gövde kıble yönünde duvarla kapatılmış diğer yönlerde ise kemerli açıklıklar bimindedir.
Payelerden kuzey doğu ve kuyze batıdaki 5li demet içleri yonca yaprağı biçimindedir. Gövdenden kubbeye geçişler tromp olup içleri yonca biçiminde ele alınmıştır. Ve arap ata ile benzeşir bu yönden. Kubbe 8 kaburgalı olup silmeler gövdeden başlyıp eteğe doğru kubbeyi eşit parçaya böler.
Asıl mihrap dıştan 2 silmeyle sınırlandırılmış d.d bir görünümdedir. Sivri kemer alınlıklıdır. Bu mihrabın üzerine safaviler döneminde 4/3 ünü kapatacak biçimde bir mihrap eklenmiştir. Bu mihrabın mermer ve çinileri dökünlünce eski mihrabın üst kısımları ortaya çıkmıştır. Mihrabın 2 yanında solda sivri kemerli sağda 3 dilimli nişler yer almaktadır.
Melikşah ve terken hatun kubbesi arası 125 m olup ikiside sonradan eklenecek yapılarla bağlantılı olması için açıklıklar bırakılmıştır.
TERKEN HATUN TÜRBESİ
İsfahan mescidinin ikinci Selçuklu kubbesi terken hatun kübbesidir. Yapılar topluluğunun kuzeyinde yer alır. Daha çok kumbeti haki olarak anılan yapı tacilmülk tarafından 1088-89 da terken hatun adına yapıldı.
Melikşah kubbesinden daha küçük ölçeklerde ele alınan turbe 10×10 m k ölçülerinde kare planlı kubbelidir. Kubbenin yerden yüksekliği 20 mdir. Terken hatun kubbesi melikşah kubbesinden esinlerek yapılmış olsada küçük boyutlu olmasına rağmen süsleme ve mekan bütünlüğü açısından daha üstündür.bir çok eserde sel devrinin şaheseri olarak adlandırılır.
Yapının güneyinde ve doğu tarafına diğer mekanlarla bağlantı sağlayacak biçimde açık olması kuzey ve batı kısmının ise beden duvarının devam etmektedir. Bundan dolayı bazı araştırmacılar terken hatun için kameriya kütüphane veya gözlem evi olarak adlandırmışlardır. Bazı araştırmacılar ise yapının kıble duvarında minberin olduğunu belirtmektedir.
Yapıya kuzeydoğuda yer alan karanlık bir koridora açılan kapı ile ulaşılır. Yapının üzerini kapatan kubbeye tromplar ile geçilmiştir. Kubbe 8 gen bir kasnak üzerine oturmaktadır. Kasnağın iki yüzeyi kör nişlerle hareketlendirilmiştir. Kubbenin iki yönünde de pencere açıklıklarına yer verilmiştir.
Kubbe dıştan sadedir, içten ise bir o kadar hareketli olarak ele alınmıştır. Kare beden duvarlarını 8 ana taşıyıcı belirler iç mekanda beden duvarlarının düzenlenmesi biribirinin tekrarı olmakla beraber doğu ve güneydekiler kemerli açıklık şeklindedir. İç mekanda beden duvarlarında ortada geniş yanlarda dar olmak üzere üç niş ve kemerle hareketlendirilmiştir.
Tromplar ve arayüzlerde birde kubbe eteğinde küfi karekterli dini içerikli inşa tarihini veren yazı kuşakları bulunur. Kubbe içerisinde merkezde 5 genden başlayan ve iç içe 5 genden meydana gelen köşeli yıldızlar adete kubbeyi kaburgalandırır.
Selçuklu devrinin en olgun yapısıdır.
KUZEY DOĞU TAÇ KAPISI
İsfahan mescidinin kd yer almakta olup Selçuklu dönemine ait üçüncü eserdir. Üzerinde yer alan kitabede 1121 yangınında sonra caminin yeniden inşa ediliği hakkında bilgi verir. İsfahan mescdinin en erken tarihli kapısı olması açısından da önemlidir.
Dd görünümlü cepheden dışa taşkın kapının çerçevesi düz ve iç bükey iki bordür ile sınırlandırımıştır. Düz silme dıştan sade tuğla örgülü olup geometrik bezemelidir. İç bükey silme ise Bakara Suresinin 2/114 ayetinden sonra caminin yeniden inşasi ile ilgili bilgiler vermektedir.
Giriş açıklığı iki yanda vazo biçimdeki sütünceler ile sınırlandırmış ve sivri kemerli bir alınlıkla son bulmuştur. Bu kapı örülerek kapatılmıştır.
Alınlığın üzerinde ortada tam yanlarda yarım olmak üzere 12 kollu yıldız süsleme vardır.
İLHANLI DÖNEMİ SULTAN OLCAYTO MESCİDİ YADA MİHRABI
İsfahan mescidnin batı eyvanının kuzeyinde yer alır. Mihrap üzerinde yer alan kitabesinden başka inşa tarihini belirten başka kitabe olmadığı için mihrap ile aynı dönemde mescidin yapılıp yapılmadığı tartışma konusudur.
Mihrabın ise var olan bir bölümü eklenip eklenilmediği yine tartışma konularından bir diğeridir. Mihrap camiden daha fazla tanındığı için olcayta mihrabı olarakda geçmektedir.
- planlı caminin üzeri tonozla örtülmüştür. Yapının avluya bakan yüzünde 5 kemerli bir açıklık söz konusu olup 2 katlı revak sistemi vardır.
Mihrabın iki yanında sonraki dönemlere ait iki minber vardır. Güney duvarında ortasında mihrap dd görünüşlü olup alçı mal yapıtlı. Süslemeler kabartma ve oymadır. Sisvri kemerli alınlıklı mihrap dıştan iki bordurle sınırlandırılmıştır.
Dıştaki ince şerit halindeki bordur tepeliğide içine alacak biçimdedir.
Mescidin eyvana açılan tek açıklığı sonradan kapatıldı. Mescidinde kıble tarafından alçıdan mihrabı vardır. Süslemesi kabartma ve oyma tekniğinde dikdörtgen görünüşlü sivri kemer alınlıklı mihrap 2 bordür ile çevrelenmiştir. Dışarıdaki bordür birbirinin tekrarı bitkisel bezemedir. 2 bordur ise iç bükey olup sülüs yazı spiral kıvrık dallar ve iri yapraklardan oluşan bir bezemeye sahiptir. Asıl mihrap nişi yarım daire formdadır. Alınlığı çevreleyen kemerin yüzeyi, yazı ve bitkisel öğelerle süslenmiştir.
Mihrapta sultan Muhammet Hüdevanda Veziri Muhammed Savi 1310 ibaresi bulunur. Mihrabın farklı yerlerinde itaat ile ilgili 12 imamı öven ve onların isimlerinin geçtiği hadisler kelimeyi tevhid camiyi inşasını öven hadis ve Hz. Alinin cami ile ilgili sözü bulunmaktadır.
Foto Kaynak: Archnet, Selcuklu Belediyesi
