1: İslam dininin kendi bünyesinden doğan faktörler
Kelam: İslam inancında ALLAH (cc) inancı soyuttur. Dolayısıyla bu inanç İslam sanatında özellikle süsleme alanında kullanılan motiflerin soyutlaştırılmasında etki etmiştir.
Fıkıh: İslam emirlerinden birisi olan namaz günde 5 vakit ayrıca Cuma günleri haftada bir kez cemaatle kılınır. Bu zorunluluk İslam sanatında bir cami mimarisinin doğmasına etki etmiştir. Temizliğin şart olması sebebiyle belirli bir alanın etrafıhendek,çit veya duvarla çevrilmiştir. Ör: Mescid-i Nebevi,Basra ve Kufede’ki mescitler bu şekilde ilk olarak yapılmıştır. Sonraları Müslümanların ekonomik durumlarının düzelmesiyle birlikte dini mimaride de hızlı bir gelişme olmuştur. Yeni ülkelerin feth edilmeleriyle birlikte bu bölgede karşılaşılan kilise ve ateşgedelerde karşılaşması müslümanların dini mimarideki gayretini artırmıştır. Şam Emeviye,Kubbet’üs Sahra bu
anlayışla yapılmış camilerdir. Namazlar cemaatle kılınır. Bu nedenle kıble yönüne doğru genişleyen yapılar yapılmaya başlıyor. Kadınlar cemaate iştirak etmeye başlayınca özellikle Osmanlı döneminde kadınlara özel bölümler yapılıyor. Cuma namazları eskiden bir tek camide kılınıyormuş, ancak buna hanifiler 10.yy da itiraz ediyorlar ve mahalle camileri yapılmaya başlanıyor. Bu nedenle eski döneme
ait camiler çok büyük yapılardır. Bunlara ulu cami denilmektedir. Tıpkı hristiyanların Ayasofyaları gibi.
Tasavvuf: islamiyette ilk zamanlarda tasavvuf mevcut değildi. Ancak sahabler arasında zühd ve takva hareketleri vardı. 11. Ve 13. Yy arasında tasavvuf İslam dünyasında önemli bir yer edindi. Tasavvufun yayılmasıyla bir tekke mimarisi ortaya çıkmıştır. Bu tip isimlere tekke isminin yanı sıra zaviye, hankah, Mevlevihane gibi farklı isimlerde verilmiştir. Tasavvufun yayılmasıyla birlikte tekke yapılarının,
tarikatların ayin biçimlerine göre şekillendiği görüşür. Dolayısıyla bu durum mimariyi etkileyen bir faktördür. Bektaşi tekkelerinde 12 rakamı kutsal olduğu için semahanelerin 12 köşeli oldukları görülür. Alevilerin yaygın olduğu yerlerde mezar taşları çok sayıda
görülmektedir.
2: Komşu ve eski kültürlerle irtibattan doğan faktörler
İslamiyet’’n Arap dünyasında ortaya çıkmasının ardından kısa bir süre sonra çok çeşitli bölgelerde Müslümanlar yaşamak durumunda kalmışlardır. Bu süre zarfında eski kavimlerden sanat ve mimari bakımından faydalanmada bir sakınca görmemişlerdir.
Özellikle Mağrib bölgesinde yaygın olarak kullanılan at nalı kemer Müslümanlar tarafından sonradan kullnmışlardır.
Erken İslam döneminde Müslümanların kendilerine ait ustaları ve sanatçıları bulunmadığından fethedilen bölgedeki yabancı ustalardan istifade edilmiştir. Ancak sonraları İslam devletine yerli mimarlar çalışmaya başlamış, hatta Endülüs te çok başarılı sanat üslupları meydana getiren Müslüman sanatkarlar, Yahudilerin davetleri üzerine onlara ev, saray,kilise,havra inşa etmişlerdir. Endülüs te ortaya konan İslam medeniyeti Avrupa da Rönesans ve Gotik sanatlarının oluşumunda etkili olmuştur. Diğer kültürlerle temas sonucunda özellikle Türklerin 9. Yy ortalarından itibaren İslamiyet’i kabulü ile İslam sanatında çeşitli dallarda söz sahibi oldukları görülmektedir.
Örneğin hat sanatında Arapların o zamana kadar kullandıkları kufi yazı yuvarlak hatlı olarak sülüs ve nesir karakterli olarak en güzel örneklerini vermiştir. Gerçekte yeryüzünde ki hiçbir sanat saf değildir. Başka sanatlardan oluşan unsurlar yerli yerinde
kullanıldıklarında estetik değerleri artar.
3: İklim ve malzemeden kaynaklana faktörler
Bir kültürün veya medeniyetin kök saldığı coğrafyanın iklimine ve yapı malzemesi orada meydana getirilen sanatın özellikle de mimari eserlerin büyük oranda etkilemektedir. Örneğin bu etki sivil mimaride çok etkilidir. Sanatın oluşumuna iklimin etkisi Müslümanların hakim oldukları bölgeler başlangıçta sıcak iklimin yaşandığı yerlerdir. Erken dönemde yapılan eserlerde dışa açıklık çok fazladır. Yapılar büyük
avlularla sahiptir. Avlulara kemerler açılarak hava sirkilasyonu sağlanmış sıcak iklimin etkisinden kurtulmaya çalışılmıştır.
Sanatın oluşumuna malzemenin etkisi Erken İslam döneminde Müslümanların hakim oldukları bölgelerde 2 tür malzeme karşımıza çıkar; taş ve mermer,kerpiç ve tuğla, özellikle kuzey Afrika gibi bçlgelerde taş ve mermer mimaride yoğun olarak kullanılmıştır. Mezepotamya da ise kerpiç ve tuğla kullanılır. Hz.Peygamberimiz (sas) ve 4 halfe döneminde yapı malzemesi kerpiçtir.
4: tecrübe ve teknolojik gelişmeler
Müslümanların zaman içinde ortaya koyduğu eserlerle elde ettikleri tecrübe yada islamiyeti kabul etmiş milletlerin getirdikleri bilgi sebebiyle ustaların ve sanatçıların ufkunun gelişmesi inşaata ait problemlerin daha kolay halledilmesini sağlamıştır. Bu
çerçeve de Türkler in İslamiyet i kabulünden sonra göçebe hayatta kullandıkları çadır formunu kubbe mimarisinde sonraki dönemde yansımasını tespit edebilmekteyiz. Erken İslam dönemi yapılarında Selçuklulara kadar ki dönemde mimari eserlerde duvar kalınlıkları çok fazla tutuluyor.
Horasan Harcı: Önceleri taş ve tuğla gibi mimari malzemeyi birbirine tutturmak için kalitesi pek iyi olmayan harç kullanılmıştır. Bu harcın keşfiyle sağlam yapılar yapılmaya başlanmıştır.
Mukarnas : özellikle İran bölgesinde ilk defa 11.yy da Türkler tarafından kullanılmaya başlanmış bir mimari elemandır. Orta Asya da kubbeye geçiş elemanı olarak kullanılan trombun detaylandırılmasıyla elde edilmiştir. İslam sanatında mihraplar da , taç kapılarda ve kubbe geçişlerinde bir külahlık olarak kullanılmaktadır.
Sivri kemer : Türkler tarafından İslam sanatına kazandırılmıştır. Uygurlar döneminden beri Türkler tarafından bilinip uygulanmaktadır. İlk olarak Samarra da ki Abbasi dönemi yapılarında karşımıza çıkmaktadır. Sonra İslam dünyasının çoğu yapısında kullanılıyor.
5: Milli Mahalli Şahsi Estetik kaygılar
Hemen her bölgenin her toplumun veya her ferdin kendine ait estetik anlayışları olabilir buda bölgede ortaya çıkan sanata yansır. Dolayısıyla İslam sanatı içerisinde bir Türk ve arap sanatı mevcut. Hem mimari formlarda hemde süsleme sanatlarında toplulukların yaşadıkları bölgelere göre farklılıklar vardır. ALLAH (cc) ın her insana verdiği bir mizacı oldu gibi her toplumda farklı kültür anlayışları mevcuttur.
