İran’da Zevvare şehrinde yer almaktadır. Avluda, dört yöndeki eyvanların aralarını birleştiren sivri kemerli açıklıkların üst kısımlarını dolanan tarih kitabesine göre yapı 1135-36 yılında Ahmed adında biri tarafından yaptırılmıştır. Caminin beden duvarlarının üst kısmındaki inşa kitabesi büyük ölçüde tahrip olduğundan tarih bölümü okunamamaktadır. Güney eyvanın doğu kısmındaki kitabede yapının inşa tarihi olarak 1156 tarihi geçmektedir. Mihrapta günümüzde okunamayan bir başka kitabe daha bulunmaktadır. Andrea Godard, bu kitabeyi 1930’larda okuyup 1156 tarihinin geçtiğini belirtir. Kitabelerde iki inşa tarihinin geçmesi ve arada 21 yıllık farkın olması 1156’da mihrabın süslemesinin yenilenmesiyle açıklanmaktadır.
Cami, dikdörtgen planlı bir yapıda ve yaklaşık 1.200 m² lik bir alana oturmaktadır. Avlulu, dört eyvanlı, mihrap önü kubbeli plan tipinde inşa edilmiştir. Doğu ve batı yönde iki taç kapısı bulunmaktadır. Taç kapılardan önce revaklı kısımlara, oradan avluya geçilmektedir. Doğu ve batıdaki bu taç kapıların kanat yüzeyleri yüzeysel nişlerle hareketlendirilmiştir. Kavsaraları mukarnas dolguludur.
Avlu, kuzey-güney yönde dikdörtgen planlı 16.50 x 18.00 m. boyutlarındadır. Avlunun ortasındaki yükselti sonraki döneme aittir. Avlunun dört yönündeki eyvanlar cephe düzenlemesi ve süslemesi ile farklılık gösterir. Güney eyvan diğerlerinden daha yüksek ve geniştir. Güney eyvan beden duvarlarının her ikisinde de yan bölümlere açılan birer açıklık bulunmaktadır. Eyvandan kubbeli mekana giriş, sivri kemerli bir kapı ile sağlanmıştır.
Doğu ve batı eyvanlar gerek büyüklük gerek süsleme bakımından benzerlikler göstermektedirler. Bu eyvanların iki yanında sivri kemerli açıklıklar bulunur. Kuzey eyvan düzenlemesiyle güney eyvanı hatırlatır. Basık kemerli açıklıklar her iki yanda da yer alır.
Batı eyvana dışardan eklenen minare, boyuna oranla oldukça kalın bir yapıdadır. Sekizgen kaide üzerine silindir gövdeli yaklaşık 10 m yüksekliğe sahiptir. Minare alttan yukarıya doğru daralan bir formdadır. Minarenin dış yüzeyinde tuğlaların farklı dizilişi ile “Allah” isminin tekrarına ve geometrik süslemelere sahiptir. Eski fotoğraflarla mukayese edildiğinde minarenin üst kısmından bir miktarı yıkıldığı ve yaklaşık bir metrelik bölümün sonradan ilave edildiği anlaşılmaktadır.
Caminin mihrap önü kubbesi avlunun güney tarafında, dıştan 11.00 x 11.00 m. ölçülerinde kare planlı, üzeri kubbe ile örtülü, kubbe çapı 7 m’dir. Kubbe sekizgen kasnak üzerine oturmaktadır. Kasnakta dört ana yönde pencereler açılmıştır. Kubbede doğu yönde bir pencere daha bulunmaktadır. Kasnak ve kubbe dıştan oldukça sade bir görünüme sahiptir.
İç mekanda beden duvarları üstündeki kısımda boydan boya bitkisel zemin üzerinde kufi hatlı bir yazı kuşağı dolanmaktadır. Ayet kitabesinin sonunda okunamayan tarih bölümü yer alır. Kubbe geçişleri ve kasnak düzenlemesi, İsfahan Mescid-i Cuması, Gülpayegan Mescid-i Cuması ile aynıdır. Kubbe içten 12 dilimli olarak kaburgalanmıştır.
Camide 3 mihrap yar almaktadır. Asıl mihrap dikdörtgen görünümlü ve sivri kemer alınlıklı ve kemer köşelikleri bitkisel bezemelidir. Bordürlerde sülüs kitabelerde görülmektedir. Birinci bordürde alçı malzeme ile kabartma kufi hatlar, ikinci bordürde ise sülüs hatla Ali İmran Suresi yazılmıştır.
Kaynak:
Godard, A., “The Art of lran Translated by Michael Heron”, New York Frederick A. Praeger, 1965, s.292-293.
Hatim, G., “Ali, Mimari-i lslami-i ıran dar dawrah-i Saljuqian Tehran Muassasah-i lntisharat Jihad-i Danishgahi, 2000.
Pope, A.U. & Phyllis A., “A Survey of Persian Art from Prehistoric Times to the Present”, London, NewYork Oxford University Press, vol. 3. 1964.
Samuel R. P., ”The Masjid,i Pa Minar at Zavareh A Redating and an Analysis of Early lslamic lranian Stucco”, Artibus Asiae, Vol. 39, No. l s.60-90, 1977.
Büyük Selçuklu Mirası
